Trong thực tế, có rất nhiều người lao động vừa đi làm công ăn lương tại các doanh nghiệp thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc, vừa có nguồn thu nhập ngoài và muốn đóng thêm BHXH tự nguyện với mong muốn tích lũy thêm để sau này nhận mức lương hưu cao hơn. Vậy dưới góc độ pháp lý, người lao động có được đóng BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện cùng lúc hay không?
1. Bản chất BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện khác nhau như thế nào?
Bản chất của Bảo hiểm xã hội (BHXH) là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia BHXH khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH hoặc do ngân sách nhà nước bảo đảm. Việc xây dựng chính sách BHXH nhằm mục đích an sinh xã hội.
Theo Khoản 3 và Khoản 4, Điều 3 Luật bảo hiểm xã hội quy định:
- Bảo hiểm xã hội bắt buộc: là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người lao động, người sử dụng lao động thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc phải tham gia.
- Bảo hiểm xã hội tự nguyện: là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà công dân Việt Nam tự nguyện tham gia và được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình.
Điểm khác biệt lớn nhất giữa hai hình thức BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện đó là BHXH bắt buộc có sự đóng góp từ cả người lao động và doanh nghiệp còn BHXH tự nguyện do người tham gia tự đóng và BHXH bắt buộc được hưởng nhiều chế độ hơn như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp… trong khi BHXH tự nguyện chỉ gồm chế độ hưu trí và tử tuất, thai sản.
2. Đóng BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện cùng lúc được không?
Theo quy định hiện hành, người đang thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc thì không được đồng thời tham gia BHXH tự nguyện. Cụ thể, tại Khoản 4, Điều 2, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025) quy định:
Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên và không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc…
Như vậy, về mặt nguyên tắc pháp lý:
- BHXH bắt buộc: Dành cho người lao động có quan hệ lao động (làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên, cán bộ, công chức, viên chức…).
- BHXH tự nguyện: Chỉ dành riêng cho những đối tượng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc (lao động tự do, người nông dân, người đã dừng đóng BHXH bắt buộc nhưng chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu…).
Do đó, người lao động không thể đồng thời vừa tham gia BHXH bắt buộc và vừa tham gia BHXH tự nguyện trong cùng một khoảng thời gian. Khi người lao động đã ký hợp đồng lao động thuộc diện đóng BHXH bắt buộc tại doanh nghiệp sẽ không còn thuộc đối tượng được tham gia đóng BHXH tự nguyện.
Có thể bạn quan tâm: Vừa làm công ty vừa làm chủ hộ kinh doanh đóng BHXH như thế nào?
3. Trường hợp nào người lao động có thể tham gia BHXH tự nguyện?
Người lao động có thể tham gia BHXH tự nguyện khi đủ 15 tuổi và không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, cụ thể:
- Nghỉ việc và không còn thuộc diện đóng BHXH bắt buộc, muốn tiếp tục tham gia BHXH để hưởng lương hưu;
- Thuộc các đối tượng: lao động tự do, kinh doanh cá thể, nội trợ hoặc làm việc không theo hợp đồng lao động.
Ví dụ: Người lao động đã có 10 năm đóng BHXH bắt buộc nhưng nghỉ việc ở tuổi 45. Để đủ điều kiện hưởng lương hưu, người này có thể tiếp tục tham gia BHXH tự nguyện thêm thời gian còn thiếu.
Khi chuyển từ BHXH bắt buộc sang BHXH tự nguyện người lao động cần lưu ý:
- Toàn bộ thời gian đóng BHXH bắt buộc trước đó được bảo lưu và cộng nối với thời gian đóng BHXH tự nguyện sau đó.
- Có thể lựa chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng BHXH phù hợp với khả năng tài chính của mình.
Mặt khác, Nhà nước hiện có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện cho hầu hết các đối tượng tham gia BHXH tự nguyện. Mức hỗ trợ đóng BHXH tự nguyện được tính theo tỷ lệ phần trăm (từ 20% đến 50%) trên mức đóng BHXH tự nguyện hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn. Các đối tượng thuộc hộ cận nghèo, hộ nghèo, các hộ thuộc vùng sâu vùng xa, huyện đảo, vùng có kinh tế khó khăn sẽ được hỗ trợ.
4. Giải pháp hợp pháp tăng mức hưởng lương hưu khi về già
Trường hợp người lao động muốn tích lũy nhiều hơn để có một mức lương hưu cao khi về già, thay vì tìm cách đóng song song hai loại hình bảo hiểm, người lao động có thể cân nhắc các giải pháp tối ưu và hợp pháp sau:
4.1 Thỏa thuận nâng mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc
Mức hưởng lương hưu của bạn được tính dựa trên tỷ lệ hưởng (%) nhân với mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH. Vì vậy, cách hiệu quả nhất để tăng lương hưu là tăng mức đóng BHXH bắt buộc hằng tháng.
Như vậy, người lao động khi ký hợp đồng lao động có thể thương lượng với người sử dụng lao động để tăng mức lương ghi trên hợp đồng lao động (mức lương dùng làm căn cứ đóng BHXH thay vì chỉ đóng trên mức lương tối thiểu.
Lưu ý: Mức lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc tối đa bằng 20 lần mức tham chiếu (hiện nay được lấy bằng mức lương cơ sở).
4.2 Tham gia Bảo hiểm hưu trí bổ sung
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã bổ sung và khuyến khích hình thức Bảo hiểm hưu trí bổ sung. Đây là loại hình bảo hiểm mang tính chất tự nguyện theo nguyên tắc thị trường.
Theo đó, người lao động và người sử dụng lao động có thể cùng đóng góp vào tài khoản hưu trí cá nhân để sau này người lao động nhận thêm một khoản lương hưu thứ hai ngoài phần BHXH bắt buộc do Nhà nước chi trả.
- Mức đóng bảo hiểm hưu trí bổ sung: do người sử dụng lao động và người lao động tự nguyện thỏa thuận và được quản lý theo từng tài khoản hưu trí cá nhân.
- Mức chi trả bảo hiểm hưu trí bổ sung: được xác định trên cơ sở số dư tài khoản hưu trí cá nhân tại thời điểm chi trả, được tích lũy thông qua hoạt động đầu tư quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung theo nguyên tắc thị trường.
4.3 Chuyển đổi hình thức đóng BHXH
Thông thường, đối với hình thức đóng BHXH bắt buộc các doanh nghiệp chỉ đóng BHXH cho người lao động ở mức tối thiểu hoặc hạn chế nâng mức đóng BHXH.
Trường hợp người lao động muốn hưởng lương hưu cao hơn, có thể lựa chọn làm việc tự do và tham gia BHXH tự nguyện để có thể lựa chọn đóng BHXH mức cao, cụ thể:
- Hiện nay, khi mức tham chiếu là 2,34 triệu đồng => mức đóng cao nhất là 10.296.000 đồng/tháng, trong đó mức thu nhập cao nhất người tham gia có thể chọn là 46.800.000 đồng/tháng.
- Từ 1/7/2026 mức tham chiếu là 2,53 triệu đồng => mức đóng cao nhất là 11,132.000 đồng/tháng, trong đó mức thu nhập cao nhất người tham gia có thể chọn là 50.600.000 đồng/tháng.
Tuy nhiên, khi thay đổi hình thức tham gia BHXH người lao động cần có tính toán và cân nhắc kỹ lưỡng. Việc đóng BHXH tự nguyện khiến người lao động mất đi chế độ như chế độ ốm đau và làm giảm quyền lợi được hưởng trợ cấp thai sản.
Trên đây là giải đáp về việc Đóng BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện cùng lúc được không?. Để bảo vệ quyền lợi an sinh lâu dài của bản thân, người lao động nên thỏa thuận với người sử dụng lao động đóng bảo hiểm mức cao, nghiên cứu tham gia thêm các gói bảo hiểm hưu trí bổ sung hoặc tham gia bảo hiểm nhân thọ thay vì cố gắng đóng song song hai hình thức BHXH bắt buộc và tự nguyện.
Thu Hương
Bài viết liên quan
